Saameynta fatahaaduhu, ku leeyihiin caafimaadka

W/Q: Hassan Kheyre

Dawladda Soomaaliya iyo hey'adda qarammada midoobay, waxa ey sheegeen, in laga cabsi qabo, roobab iney ku fatahaan, qeybo ka mid ah gobollada dalka. Sidoo kale, waxaa la qiyaasay in  900,000 qof ey saameyeen.

Webigga Shabeele, oo ku fatahay agagaarka gobalka Hiiraan 

Daadadku, waa musiibo dabiici ah, oo aad u badan, taasoo saameyn ba'an ku leh caafimaadka, ha ahaato, saameyn waqti dhow ama mid waqti fog. Kuwa waqtiga dhow dhaca, waxaa ka mid ah: hafashada, qaniinyada xayaawaanka, dhaawacyada, cudurrada maqaarka iyo cudurrada faafa,  halka, dhibaatooyinka dhaawacyada, sumowga, cudurrada maskaxda, ey ka mid yihin kuwa waqtiga fog yimaada.

Biyaha daadadka, waxaa ku jiri kara waxyaabo muda ama sari kara qofka, sida: muraayad, bir, iwm, kuwaasoo sababi kara dhaawac, badanaa, waxay yimaadaan, xilliga la soo badbaadinaayo dadka iyo marka ay guryahooda ku noqdaan, dhaawacyadaas waxaa ka mid: jeextin, goysmo, murgacasho iyo dhaawacyada korantada sababta. dhinaca kale, hafashadu waxay ka mid tahay, halista caafimaad ee degdegga ah, gaar ahaan hadday biyuhu rogmayaan.

Carro-tuur looga hortagaayo fatahaadda webiga, shabeelaha dhaxe

Fatahaadahu waxay sababaan, cudurrada ka dhasha dulinka, sida: duumada, kaadi dhiigga, iwm iyo cudurrada ka dhasha biyaha, sida: daacuunka. Qaniinyada cayayaanku, sida: maska, ayaa ka mid ah, dhibaatooyinka fatahaadaha.

Dhinaca kale, bulshada ey fatahaaduhu saameeyaan, waxaa lagu arkaa, cudurrada maskaxda ku dhaca, sida: walaac, argagax, niyadjab, waxaana sabab u ah, burburka guryahooda, hantidooda iyo dhimashada ehelkooda.

Ilaalinta nadaafadda shakhsiga, sida: gacan dhaqashada, waa muhiim si loo joojiyo fidista cudurrada faafa, in kastoo, ey adagtahay, in la helo biyo nadiifa oo la cabo, balse, waa u muhim  nadaafadda iyo dhaqashada gacmaha., si looga hortago cudurrada faafa.

Iska ilaali, biyaha daadadka, haddii aad qabto dhaawac furan, kuna dabool faashad, kana dhig mid nadiif ah, intii suurtogal ah, una dhaq si fiican, adigoo isticmaalaayo saabuun iyo biyo nadiif ah. Haddii uu ku qaniino mas, isku day in aad aragto, oo xasuusato, midabkiisa iyo qaabkiisa, waayo, waxay ku caawin, xiliga daaweynta, ka dibne raadi talo caafimaad, sida ugu dhaqsiyaha badan.

Maxaa loo baaba'in layahay dalka cudurka Dabeysha?

W/Q: Hassan kheyre

Sanad walba, 24 bisha oktoobar waxaa la xusaa "Maalinta Cudurka Dabeysha". Guddiga Dabagalka Madax bannaan ee Cudurka Dabeysha, ayaa ku kulmay Magaalada London bishaan Oktoobar, si ay u qiimeeyaan horumarka laga gaaray dabargoynta cudurka dabeysha. Warbixinta guddigaan ayaa la filayaa in la soo daabaco todobaadyada soo socda.

Haddaba, Dunnidu waxay hal tallaabo u jirtaa, in la ciribtiro cudurka labaad, ee Aadanaha ku faafa, oo ah cudurka Dabeysha. laga soo billaabo sanadka 1988dii,  horumar la taaban karo ayaa laga gaaray, in la ciribtiro cudurka Dabaysha.

Midabka Gaduudka Wadamada Aan  Laga Ciribtirin, midabka cadaanka wadamada laga ciribtiray.

Fayruska sababa cudurka Dabeysha, waxuu shaac/gaar ku ahaa 128 dal, balse, hadda waxuu gaar ku yahay saddex waddan, oo kala ah:-Afghanistan, Nigeria iyo Pakistan. Dalka Nigeria ayaa la filayaa, in laga saaro liiska waddammada uu cudurka Dabeysha gaar ku yahay, waayo, 12 bilood ayey xor ka yihiin cudurka, laga soo bilaawo 24 luuliyo 2014.

Cudurka Dabeyshu, waa cudur uu keeno feyrus, ku dhacaa caruurta iyo dadka waweynba, waxaa laga qaadaa afka. Dabayshu waxay dhalin kartaa xanuun yar ama astaamo sahlan, waxay waxyeellaysaa habdhiska neerfayaasha iyo dheefshiidka, kadibne waxay dhalisaa curyaannimo joogta ah.

Tirrada Bukaanada qaba cuddurka Dabaeysha ayadoo loo eegaayo wadanmada caalamka

Sanadkii 1997dii, ollalaha dabargoynta cudurkan ayaa ka bilaabmay Soomaaliya, balse, bishii maarso 2007dii, ayaa Somaaliya waxay awooddey, in ay joojiso faafidda cuddurkaa, waxayne xaqiijisey, in dalku uu ka xoroobay cudurka Dabeysha. Ka dib lix sano, cudurka Dabeysha ayaa Soomaaliya lagu arkey bishii maajo 2013kii, markii ugu horreysey muddo lix sano ah.

Bishan agoosto 11keeda, labo iyo toban bilood ayaa ka soo wareegtey markii ugu dambeysey, ee Soomaaliya lagu arkey qofqaba cudurka dabeysha, haseyeeshee, ma ahan markii ugu horreysay oo soomaaliya laga waayo cudurkan. In kastoo uu warkan wanaagsan yahay, horumar la gaarey ay tahay in cudurkii dabeysha la xakameeyey, laakiin, su'aasha qofwalba isweydiinaayo ayaa ah: maxaa loo baaba'in la yahay cudurka dabeysha?.

Amnidarrada, nidaamyada caafimaadka oo daciif ah, nadaafad-xumada, baahsanaan tatallaalka oo aad u yar iyo tirada dadka hela tallaalka joogtada ah, oo aad u hooseysa. Arrimahan oo dhan ayaa u sabab ah, in la ciribtiri waayo cudurka Dabeysha.

Waa Madaxa  WHO somaaliya, Dr Babul iyo Wasiirada caafimaad Hawo Hassan oo Shir jaraa'id kuwada qabtay Mogadishu,

Taxaddar dheeraad ah ayaa lo baahanyahay,  maadaama hawshii lagu dabargoynayey cudurkaaan weli la dhammeyn. Arrimahan soo socda, ayaa ah siyaabaha caafimaad ugu habboon oo loo xallinkaro caqabaddaha ah:

• In la xoojiyo tallaalka carruurta ee caadiga ah, gaar ahaan tallaalka dabeysha.
• In la Sameeyo hawlaha tallaalka dheeriga ah, sida: olole ballaaran iyo isbuuca tallaalka,  si ay carruurta da'doodu ka yar tahay 5 sano jir u helaan tallaalka.
• In la xoojiyo nidaamyada lagula soconayo cudurka Dabeysha, si aan u cudurka u sii fidin.
• Samaynta olole tallaal oo guri-ka-guri ah, gaar ahaan goobaha cudurku ka jiro, si carruur kasta oo ku nool guri kasta ay u helaaan tallaalka iyo qodobka ugu dambeeyo oo ah, In la ilaaliyo nadaafadda shaqsi iyo mid bulsho,  waayo, fayadhowrka wanaagsan ayaa ah qaab looga hortegi karo faafiddiisa iyo cudurro kalaba.

Waa shaqaalaha tallaalka somaaliya oo jooga xirro qaxooti Magaalada Mogadishu

Baahsanaanta tallaalka iyo tilmaamta tayadiisa

W/Q:- Hassan Kheyre.

Bishan Luuliyo, ayaa hey'adda caafimaadka adduunka iyo sanduuqa carruurta, ee QM, waxay daabaceen baahsanaanta tallaalka waddammada caalamka. Warbixnta ayaa lagu xusay in ay laba-laabmatay tan iyo sanadkii 2000dii tirada dalalka gaaray oo joogteeyay 90% baahsanaanta tallaalka.

Baahsanaanta Talaalka Aduunka: Midabka cagaaran >90%, Cagaarka ifaya 80 - 89%, Haruuda 50 - 79%, Gaduud <50%.

Sanadka 2014, xaaladda tallaalka ee dunida, oo dhan, ayaa muujinaya in 129 dal ee tallaali karaan ugu yaraan 90% carruurtooda, gaar ahaan tallaalka 3aad ee cudurrada Gowracatada, Xiiqdheerta iyo Teetanada.
Haddaba, sanadkii 2012dii ayaa 194 dal oo ka mid ah hey'adda caafimaadka adduunka ayaa ansixiyay qorshaha waxqabad ee tallaalka caalamka "Global Vaccine Action plan". Ujeeddada qorshahan ayaa ah, in la hubiyo, qofna uusan weynin tallaallada muhiimka ah, oo himiladuna tahay, in baahsanaanta tallaalka cudurrada Gowracattada, Xiiqdheerta iyo Teetanada uu noqdo 90% dalalka oo dhan sanadka 2015.

Si kastaba ha ahaato, warbixintan ayaa xustay 6 dal u baahnaan doona, in wax laga badalo qorshaha waxqabad, ee tallaalka caalamka, si loo gaaro hadafka qorshahaas.
Somaaliya ayaa ka mid waddammada u baahan isbadalka, iyadoo ay taasi jirto, ayaa 30% ilaa 40% carruurta somaaliyeed, laga tallaalay lixda cudurrada dilaaga ah, waxayne aad uga yar yihiin marka loo eego baahsanaanta tallaalka caalamiga ah, oo kudhow 80%.
Talaalku waa aaladda ugu muhiimsan, uguna wax tarka badan, ee loo adeegsado ka hortagga iyo xakameynta cudurrada faafa, ee dilaaga ah qaarkood, cudurradaasi waxay qarniyadii hore ka mas'uul ahaayeen naafeynta iyo dhimashada malyuumaad caruur ah. 
Talaalka waxa laga sameeyaa isla geermiska cudurka keena, oo laga qaaday awooddii ay ku samayn lahayd waxyaabihii qofka dhaawaca u keeni lahaa, taasi waxay u suurogalinaysaa in qofku samaysto difaac dabiici ah, uuna iska caabbiyo jeermiska cudurka keena.

Ilmo ka mid ah caruurta Somaaliyeed oo qaadanaya talaalka

Caqabadaha hortaagan in lagu baahiyo tallaalka soomaaliya ayaa ah:-

-Yaraanshaha xarumaha tallaalka. -Dadwaynaha soomaaliyeed oo aan wacyigalin fiican ka haysan faa'iidooyinka talaalku u yeelan karo ilmahooda, -dadka qaar oo aan iyagu ogaynba in cudurro badan oo dhallaanka ku dhaca loo hayo talaal iyo ugu dambeyn, -dadka soomaaliyeed oo iyagu ka aamin baxsan talaalka, waayo, waqtigan tallaalka waxaa maalgaliya misana fuliya hay’adaha reer galbeedka.
Haddaba, arrimahan oo dhan, waxa lagaga hortagi karaa, in la kobciyo helitaanka adeegyada talaalka iyo in la wacyigaliyo bulshada, loona sheego faa'iadada aan la koobi Karin, ee uu leeyahay talaalku.

Bukaannada u adkeysta dawada cudurka qaaxada oo kusoo badanayaan Soomaaliya.

W/Q:- Hassan Kheyre

Mid ka mid ah, xarumaha lagu daaweeyo cudurka qaaxada, magaalada Mogadishu

Adkeysi jeermiska sababa cudurka Qaaxada, ee u yeesha daawada, ayaa si aad uga baahayo dalka, sida ay tilmaameyso daraasad ay sameeysay Hey'adda Caafimaadka Adduunka.

Cuddurka Qaaxadu waa cuduruu sababo jeermis loo yaqaanno "Mycobacterium" oo badanaa ku dhaca sanbabbada iyo xubbno kale ee jirka. Jeermiskan sababa cuddurka Qaaxada ayaa adkeysi u yeesha labada daawo ee ugu awoodda badan, safka horana kaga jira daaweynta cudurka, kuwaas oo kala ah Isoniazid iyo Rifampin.

Tayada daawada; daawada aan la dhammeysan iyo aqoonta daryeel bixiyaasha, ayaa saameyn ku leh adkeysiga jeermiska sababa cudurka Qaaxada ee dalka.

Baahsanaanta Qaaxada, u adkeysata daawada, waa mid aad u badan. Daraasaddan ayaa lagu ogaaday 500 qof, oo adkeysi u leh daawada, oo ku sugan dalka. 5.2% dadkan ayaa dhowaan laga helay cudurka Qaaxada, halka 40.8% hore looga daaweeyay cudurka.

Adkeysiga daawooyinka, ee cudurka Qaaxada, waxaa loo arkaa, walaac ka sooshaac baxaysa Somaaliya, marka lala barbardhigo, daraasad laga sameeyey dalka deriska nala ah Itoobiya iyo dalalka gobolka bariga Mediterraneanka. Sanadkii 2005, dalka Itoobiya adkeysiga daawada cudurka Qaaxada ayaa gaaray 1.6% dadka dhowaan laga helay Cudurka iyo 11.8% kuwa hore looga daaweeyay cudurka.

Dhinaca kale, daraasad laga sameeyey dalalka gobolka bariga Mediterraneanka, ayaa xuseysa qiyaasta tirada 3.4% dadka dhowaan laga helay cudurka iyo 29.9% kuwa hore looga daaweeyay cudurka.

Habka ugu muhiimsan, ee looga hortago adkeysiga jeermiska keena cudurka Qaaxada, waa in ay bukaannadu u qaataan dhammaan daawooyinka, sida uu qoray daryeel bixiyaasha caafimaadka iyo in daawada la dhammeysto oo aan la kala goyn .

1 Xarun oo lagu baaro, laguna daaweeyo bukaannada u adkeysta daawada, ayaa kutaallo Soomaaliya,  haddaba, dowladda ayaa looga bahaanyahay in tallaabooyin deg-deg ah ay ka qaadato arrintaan, si bukaannadu u helaan daawo iyo baaritaan. Sidoo kale,waxaa muhim ah helitaanka safka laabaad, ee daawada cudurka Qaaxada iyo in la tababbaro daryeel bixiyaasha caafimaadka, kuwaaso caawin kara si looga hortago Qaaxada daawada u adkeysata.

Mataano isku dheggan

W/Q: Hassan Kheyre

Mataano isku dheggan, magaalada Mogadishu. 

Sida lagu qoray, shabakadaha soomaalida, labo gabdhood, oo isku dheggan, ayaa horraantii todobaadkaan, waxay ku dhasheen, umuliso xaafadeed ku taal degmada Kaaraan, ee magaalada Mogadishu. Labo cisho ka dib, waxaa la geeyay carruurtan, Isbitaalka Ibnu Siinaa, ee degmada Yaaqshid.
Haddaba maqaalkan, ayaa waxaan ku fallaaqeyn doonaa, xaaladda ilmahan, xubnaha ey wadaagaan, qaabka ay isugu dheggan yihiin, in ay u diyaarsan yihiin qalliinka kala sooca iyo waxyaalaha imaan kara, haddii aan wax laga qaban xaaladdooda. 
Ilmahu marka ay isku dheggan yihiin, waxaa loo yaqaannaa "Conjoined twins", oo ah, labo ilmo oo ku dhashay, ayaga oo muuqaal ahaan jirka isku dheggan yahay. "Conjoined twin", waa noocyo badan yahay, waxaana loo kala saaraa, meesha ay iskaga dheggan yihiin. "Conjoined twins", waa dhacdo aad iyo aad u yar, waxaana lagu qiyaasaa 200,000 ilmo ah oo dhasha, in 1 ka mid ah uu noqdo. Qarnigan 21aad, waxaa la diiwaan geliyay 16 ka mid ah xaaladaha dhalashada mataano isku dheggan. Inta badan waxaa lagu arkaa waddammada koonfur galbeed Aasiya iyo Africa, waxayna ku soo noqnoqataa dheddigga (hablaha). 
Waa markii 2aad, inta xog-ogaal loo yahay, oo Soomaaliya lagu arko. Waqti hore ayey aheyd, markii magaalada Baraawe, ee G/Sh/Hoose ay ku dhasheen, labo gabdhood oo mataano isakaga dheggan dhabarka, sanadkii 2008.

Wasiir ka tirsan xukkuumadda oo booqday ilmaha isku dheggan

Ilmahan waa nooca loo yaqaano "Omphalopagus", oo iskaga dheggan  xabadka hoostiisa, waxayne wadaagaan xubnaha Wadanaha,  Beerka, qeybta hoose ee Mandhicirka yar, Mandhicirka weyn iyo guud ahaan xubnaha habdhiska dheefshiidka. In kastoo xaaladda caafimaad ee ilmaha, ey wanaagsan tahay, haddana, waxaa loo baahan yahay, in laga qeybqaato, sidii loogu heli lahaa, gargaar caafimaad dalka iyo dibaddiisaba. 
Guud ahaan, heerka badbaadinta, waxaa lagu qiyaasaa 25%, qiyaasta dhimashadooda, waa 40 ilaa 60 %. inta badan "conjoined twins" waxay ku dhintaan, ilmo-galeenka dhexdiisa, ama waxay dhintaan, marka ay dhashaan ka dib.
Daaweynta "conjoined twins" waxay ku xiran tahay, hadba daruufta jirta sida:

1. Caafimaadka ilmaha, 
2. Meesha ey iskaga dheggan yihiin. 
3. Xubanaha muhimka ah ee wadaagaan. 
4. In ay u diyaarsan yihiin qaliinka kala sooca. 
5. Qaladaadka imaan kara, xilliga qaliinka kala sooca. 
6. iyo waxayaalaha imaan kara haddii aan la qalin, ee loo dhaafo sidooda. 

Haddii aan u soo laabto, xaaladda ilmahan, waxaa muuqato, in ilmahaanu, aysan lahayn daruufaha aan kor ku soo xusay, waayo, caafimaadka ilmaha wey wanaagsan yihiin, meesha ey iskaga dheggan yihiin, waa xabadka hoostiisa, mana wadaaagaan, xubanaha muhimka ah, sida: Wadnaha. Arrimaahan oo dhan, waxay muujinayaan, in heerka badbaadinta ilmahan uu aad u sarreeyo, rajo fiicanna leeyihiin. 

Mataano isku dheggan oo 14 jir ah, New Delhi, India

Ugu dambeyntii, waxyaalaha imaanvkara, haddii looga tago xaaladdaas, waxa ka mid ah: In mid ka mid ah maataanuhu dhinto, sidaas owgeed, xaaladdda mataanta kale, ay halisgasho, ka dibne loo baahdo qalliinka kala sooca, oo dedeg ah, kaasoo  waddanka gudihiisa aan macquul aheyn in lagu sameeyo, aqoon iyo qalab ahaan.

Mataano isku dheggan oo 30 jir ah, New Delhi, India

7dii mashruuc ee MSF ka fulisay Soomaaliya (M1AAD)

Qore: Hassan Kheyre

Furitaankii Isbitaalka Dayniile 

MSF mashaariic waxtar leh, ayey ka fulisay Soomaaliya. Haddaba, Mashruuca furritaankii Isbitaalka Dayniile, waxa uu ka mid ahaa, 7da mashruuc ee ugu weyn, oo ay MSF fulisay, xilli howlgalkeeda Soomaaliya.

Sanadihii 2006 ilaa 2009, dagaal ayaa ka qarxay caasimadda Soomaaliya ee Muqdisho, dagaalkaas oo u dhaxeeyay, ciidamada dowladda, ciidamo Ethopiana, oo dhinaca ah iyo kooxo ka soo horjeeday. Dagaalladaas, dad badan oo rayid ah, ayaa ku dhintay, halka qaar kale ku dhaawacmeyn, waana tirradii ugu badneyd, dhaawac ama dhimasho ilaa iyo intii dagaallada sokeeye ey ka jireen Soomaaliya.

Xilligaas Muqdisho, waxa ey u qeybsaneyd labo qeyb. Qeybta galbeed, waxaa maamuli jiray dowladda Soomaaliya, halka qeybta bari, ey maamuli jireen kooxaha dowladda ka soo horjeedo. Dhammaan dhaawacyada dadka rayid ka ah, waxa gargaar iyo daryeel qalliin loogu sameyn jiray, labo Isbitaal oo ku yaallo, qeybta ey dowladda maamusha, kuwaas oo kala ahaa: Isbitaalka Madiina iyo Isbitaalka Keysaney. 
Dadka ku noolaa qeybta bari, ayaa dhibka ugu weyn ka soo gaari jireen dagaalka. Shaqaalaha gaadiidka gurmadka degdegga ah, waxay ku qaadan jirtay, saacad ama labo saac, in ay dhaawacyada gaarsiiyan isbitaallada Madiina iyo Keysaney. 

Bishii Sebtembar 2007, MSF waxa ay billowdey, in ay daryeel qalliin oo degdeg ah, ka bixiso Isbitaalka ku yaalla degmada Dayniile, oo sagaal kiilomitir, waqooyi ka xigga caasimadda. Isbitaalka Dayniile, waxaa la aasaasay, 1dii Juun 2004 waxa uuna ku yaallaa, saddex xagalka magaalooyinga Balcad, Afgooye, iyo Muqdisho. 
Hey’adda MSF, waxa ay caawin jirtay, waaxda qalliinka ee isbitaalkaas, laga billaabo bisha Sebtembar 2007 ilaa 20013, qalliimmada degdegga ah oo lacag la’aan ayey fulin jirtay. Waaxdaas waxa ey ka koobneed, 60 sariirood, labo qolalka qalliinka, goob bukaannada lagu kala saaro iyo qayb daryeelka xaaladaha degdegga.

Sanadkii 2008, Isbitaalka MSF ee Dayniile, waxa uu daaweeyey 5,250 qof, oo dhaawacyo soo gaareen, 3,093 ka mid ah, ayaa laga daaweeyey, dhaawacyo ka dhashey dagaalka, in ka badan kala bar, waxa ey ahaayeen haween iyo carruur ey da’doodu ka yar tahay 14 sano. Sanadkii 2009, MSF ayaa 24 saac, ku daaweysey 121 bukaan oo dhaawac ah, waana tiradii ugu badneyd, ee bdhaawac ah oo mar timaadda isbitaalka Dayniinle, tan iyo intii MSF ay barnaamijka qalliinka ka furtey isbitaalka Dayniile.

Xilliyada dagaallada xooggan ka dhacayeen caasimadda, dhow mar ayey dhaawacyadu ka tan badiyeen Isbitaalka, balse, shaqaalaha caafimaadku waxay ku dadaaleen, wax u qabadka bukaannada, in kastoo culeysku waxa u dhimay kartida MSF u laheyd in si ku filan, wax uga qabato baahiyaha caafimaad ee degdegga. Haddaba, culeyskaas owgeed, kooxda MSF waxa ay teendhooyin dheeri ah ka dhiseen, daaradda isbitaalka, si loogu qaabilo bukaannada cusub, oo ka batay isbitaalka.

Xilligii MSF ka fulin jirtay daryeelka qaliinka isbitaalka Dayniile, waxay khasaaro kala kulantay dagaalladii. Jimco 30kii Maarso 2012, duqeyn ayaa loo geystey isbitaalka Dayniile, oo burburisay xarunta daaweynta degdegga ee isbitaalka iyo qeyb ka tirsan qeybta qalliinka, balse, nasiib wanaag dhaawac ma soo gaarin bukaannada iyo shaqaalaha isbitaalka.

14 August 2013, ayey hey’adda MSF ku dhawaaqday, xirritaanka dhammaan mashruucyadii, ay ka fulineysay Soomaaliya, taa oo keenayso baahida caafimaad ee bulshada oo sii badan doonta.

[MAQAAL] - 1-DA DECEMBER, MAALINTA ADIS-KA ADUUNKA

[MAQAAL] - 1-DA DECEMBER, MAALINTA ADIS-KA ADUUNKA

W/Q:- Hassan Kheyre.
Email:- hasanbiday@hotmail.com.

Waxaa maanta aduunka looga dabaal-degayaa maalinta Aids-ka adduunka oo sanad kasta maanta oo kale (1-da December) laga xuso. Sanadkii 1995-kii, madaxweynihii dowladda Maraykanka Bill Clinton ayaa si rasmi ah ugu dhawaaqay in 1-da December loo aqoonsado maalinta caalamiga ah ee Aids-ka. Maalintaan waxaa loo asteeyay in dadka lagu guubaabiyo ka hor tagga fiditaanka jeermiska HIV ee dhaliya cudurka Aids-ka iyo in aan la takoorin dadka cudurka la nool ee aduunka ku dhaqan.

Cudurkaan waxaa keena nooc ka mid fayruska oo loo yaqaan HIV (Human Immunodifeciency Virus), feyruska noocani waxa uu toos u weeraraa unugyada difaaca jirka Aadamiga, waxuuna hoos u dhiga difaaca jirka bani'aadamka. hoos u dhaca ama baaba’a ku yimaada unugyada difaaca ayaa sababa inuu qofku u nugloonaado cudaro badan oo qofka caafimaadka qaba aan waxba ku aheyn, cuduradaas oo inta badan sababa dhimashada qofka cudurka Aids-ka qaba. HIV wuxuu dhaliyaa AIDS, AIDS wuxuu u taagan yahay Astaanta la qaato ee hoos u dhaca difaaca jirka.

HIV/AIDS waxaa markii hore la heley qiyaastii 20 sano ka hor wuxuuna muddo yar ku noqday mid fida oo dunidoo dhan saameeyey, saddex meelood labo meelood joogaan afrika. Wuxuu dilay dad ka badan 35 milyan intii u dhexeeysay sanadihii 1981-kii illaa sanadkii 2012, iyadoo in ka badan 43 milyan ay la noolaayeen muddadaas dhexdeeda, wuxuuna abuuray caruur badan oo waalid la’aan ah, welina waa sii fidayaa.

Cudurkaan waxaa u nafwaaya dad aan yareyn maalin walba adduunka oo dhan in ka badan 5,700 oo qof ayaa maalin waliba u dhimato. sanadkii 2012, waxaa u dhimatay cudurkaan 1.6 million oo qof halka uu ku dhaco in ka badan 6,300 oo qof maalintii,  saacadii uuna ku dhaco 262 qof.

Tirade dadka la nool HIV wee sii kordheysaa laga soo bilaawo 8 miilion sanadkii 1990 ilaa 34 miilion sanaka 2011. Wadamada saxaraha ka hooseeya ee Africa ayaa ugu badan, 70% oo ah 25 million qofood oo ah dadka qaba HIV ayaa ku nool dalakaas.  Halka Waqooqiga Africa iyo bariga dhaxe ku noolyihiin 300,000 qof, koonfur bari asia 4 million qof, Latin America 1.4 million qof, yurub bari iyo bartamaha asia 4 million, waqooyi America 1.4 million, Galbeedka iyo bartamaha yurub 900,000, Caribbean 230,000, Oceania 53,000. dhinaca kale Tirade dadka sanadkii ku dhaca HIV wee sii yaraaneysaa inkasoo wax yar ee soo kordhaayaan tirada dadka qaata dawada viruskaan ee antiretroviral therapy halka tirade dadka u dhimanaya AIDS wee sii yaraanayaan.

Wadankeena somaaliya  inkastoo aysan jirin xog (data) guud oo Soomaaliya oo dhan ah, haddana waxaa muuqata in cudurkaan HIV/AIDS uu u faafayo qaab is dhinac socda oo saddex dariiq ku socda (Somaliland, Puntland iyo Koonfur). Tirakoobkii ugu horeeyey ee la sameeyey waxay kala ahaayeen sanadkii 2004 iyo 2007 waxay muujiyeen in dadka halista ugu jirey cudurka HIV/AIDS in ay ahayd gobolada Koonfureed (boqolkiiba 0.6%), Puntland (boqolkiiba 0.9) iyo Somalilanad (boqolkiiba 1.4%).

Somaliland

Tirakoobka lagu sameeyey Somaliland waxay muujiyeen in cudurka HIV uu sii faafayey Boorama (0%) ilaa Berbera (2.7%), halistaas oo sii fidaysay laga soo bilaabo 1999 oo uu ahaa boqolkiiba eber (0.0%), waxana uu sannadkii 2004 gaarey boqolkiiba 2.3%, ilaa uu sannadkii 2007 gaarey boqolkiiba 2.7%. Warbixintu meel kale waxay ku muujisay Boorame in uu gaarey 1.1%.

Puntland

Qiyaastii la sameeyey waxay muujisay sida cudurkaasi kor ugu kacay laga soo bilaabo 2004 ilaa 2007 oo uu ka soo bilowday boqolkiiba 0% ilaa boqolkiiba 2.2%. Sannadkii 2004 marka la eego magaalooyinka sida ay ugu kala daban yihiin cudurkaasi waxa bilowgii la qiyaasay Gaalkacyo (boqolkiiba 1.4%), Boosaaso (boqolkiiba 0.9%) iyo Garoowe (boqolkiiba 0.7%). Markii dambe uu aad ugu fiday Boosaaso.

Koonfurta-dhexe

Dhanka koonfureed ee dalka nabadi kama jirin laga soo bilaabo 1991. Qiyaas fiicana lagama hayo oo si rasmi ah loogu ogaan karo sida uu isu bedeley faafidda cudurka AIDS. Qiyaaso la sameeyey 2004 ayaa muujiyey in uu cudurkaasi u dhexeeyey magaalada Marka (boqolkiiba 0%) ilaa Muqdisho (boqolkiiba 1.2%). Halka HIV ee Jawhar iyo Xudur uu ahaa boqolkiiba 0.3%. Dagaalada ka jira Muqdisho ayaa sabab u ah in aysan xaaladdu saamaxin in lagu sameeyo tira koob rasmi ah oo lagu ogaado sida cudurkaasi u fiday.

Sida ay faafiyeen hay'adda UNAIDS iyo WHO qiyaastii ay sameeyeen sannadkii 2009 waxaa cudurka HIV qabey 35,175 qof oo Soomaali ah oo ku kala dhaqan Somaliland, Puntland iyo Koonfurta Soomaaliya, oo qiyaastii celcelis ahan da'doodu u dhaxaysay 15-jir ilaa 49-jir. Hadaba waxaa lama-huraan ah inuu qof waliba oo bulshadeena ka md ah uu fikrad ka haysto waxa uu yahay Aids, waxa keena, heerarka uu maro bukaanka cudarkan qabaa, calaamadaha lagu garto iyo siyaabaha kala duwan ee la isugu gudbiyo feyruska keena Cudurkan.

Halkaan ka aqriso Waa Maxay HIV, AIDS?

http://somalidoc.com/smf/index.php?topic=446.0

Si kastaba ha ahaatee, cudurka AIDS-ka ayaa caalamku heegan ugu jireeen illaa iyo siddeetamaadkii sidii ay xal ugu heli lahaayeen, Waxuuna mashquuliyay maskaxda khubaro badan oo cilmiga sayniska ku takhasustay, dowlado badan iyo hay’ado samafaleedna ay geliyeen maalaayiin doolar oo lacag, illaa iyo haddana wax xal ah looma hayo daawayntiisa iyo ka-hortaggiisa midnaba.

Hadaba Ka hortagga iyo xakameynta faafidda cudurkan ayaa ah mid sahlan haddii aragti islaami ah lagu fiirsho, noqon kartana mid aan sahlanayn haddii dhaqanka reer galbeedka loo fiiriyo, sababtuna waxay tahay faafidda cudurka AIDS-ka ayaa ah mid ku salaysan gogol-dhaaf (sino) iyo anshax-xumo (fuxshi) inta badan, dadka uu ku dhaco ayaa intooda badani yihiin ragga-ragga u taga (khaniisiin) iyo dumarka iyo ragga gogol-dhaafka sameeya. Ka-hortagga cudurkan ayaa qoloba si u aragtaa,

Si kastaba xaaladdu ha ahaatee siyaabaha ugu wanaagsan ee cudurkan looga hortegi karo ayaa ah

1)                       Qofka oo ku ekaada gurigiisa xalaasha ah. 

2)                       Wacyi-gelin dadka lagu wacyi geliyo waxa uu yahay cudurkani. Digniinaha iyo wacyigelinta cudurka ee caalamiga ah ayaa la sheegay inay hoos u dhigtay qatarta iyo fiditaanka cudurka Aids-ka, qaaradda Afrika haba ugu horreysee.

3)                       Dhiigagga la deeqo oo baaris lagu sameeyo intaan qofka kale lagu shubin. 

4)                       Sirinjiga qof lagu duro inaan qof kale loo isticmaalin.

Diinta islaamka ayaa si wanaagsan uga hadashay dhinacyada nolosha aadanaha oo dhan, iyada ayaana ah dastuurka casri walbaba la jaan-qaadi karta. Xadiis saxiix ah oo ka sugnaaday Nabiga (SCW) ayaa macnihiisu yahay (SINADA IYO FAAXISHADU KUMA FAAFTO UMMAD HADDII AY KU FAAFTANA RABI WUXUU KU IBTILAYAA CUDURO AYSAN AABAYAASHOOD HORAY U AQOON). Xadiiskan ayaa ah mid ka turjumaaya xaaladda aynu maantay joogno. Haddaba cudurka AIDS-ku miyuusan ahayn mid ka yimid gogol-dhaaf (sino) iyo anshax-xumo (fuxshi) la sameeyay? Miyeysan dalal badan oo dunida ka mid ahi u ololaynayn inay raggu ragga guursan karaan, dumarkuna dumarka guursan karaan?. Saynis ahaan iyo islaaami ahaan markaanu ku fiirinnay cudurkan AIDS-ka ah waxaa inoo caddaatay ibtilo uu Ilaahay aadanaha ku ibtileeyay kadib markii ay marin-habaabeen, daawadiisa rasmiga ah ayaana ah dastuurka Rabbi soo dejiyay (Quraanka iyo Sunnaha) oo sida uu yahay loogu dhaqmo.

Xigasho,

• WHO, (2000) 'Second Generation Surveillance for HIV/AIDS'
• UNAIDS (2012) 'Global Report: UNAIDS Report on the Global AIDS Epidemic 2012'
• UNAIDS (2011) 'Unite for universal access: Overview brochure on 2011 High Level Meeting on AIDS'
• Global Report: UNAIDS Report on the Global AIDS Epidemic 2012, Saturday, 1 December, 2012

·         UNAIDS report on the global AIDS epidemic 2013; UNAIDS Fact Sheet 2013. Last updated October 2013).

·         United Nations General Assembly Special Session on HIV/AIDS: COUNTRY PROGRESS REPORT 2010

http://data.unaids.org/pub/Report/2010/somalia_2010_country_progress_report_en.pdf