Cudurka Qandho-Caseeyaha oo ka dilaacay Angola iyo Saameynta Soomaaliya ku yeelan karro.

W/Q: Hassan kheyre.

Hey’adda caafimaadka adduunka (WHO) waxa ey xaqiijisay, in cudurka Qandho Caseeyaha (Yellow Fever) uu ka dilaacay waddanka Angola. In ka badan 1,132 qof ayuu ku dhacay, kuwaas oo iskugu jirra kuwa la xaqiijiyay iyo kuwa aan la xaqiijin. 

WHO waxa ey walaac ka qabtaa, in cudurkaan ka gudbo soohdinta, uuna noqdo mid ku faafa caalamka, inkastoo, hadda uu u gudbay waddamada Shiinaha, Kenya iyo Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ah ee Congo.

Soomaali badan ayaa ku nool Angola, ilaa iyo hadda 17 qof oo soomaali ah ayaa u dhimatay cudurka. halka kuwa kale oo xannuun qaba ey u soo safreen geeska Afrika iyo Soomaaliya, sida ey sheegtay BBCSomali. Illo xog-ogaal ah ayaa ii sheegay in 1 (hal) wiil soomali ah u dhintay cudurka dalka kenya, kana yimid Angola.

Waddankeena aad ayuu ugu liitaa “Hannaanka la socoshada iyo xaddididda cudurada safmarka”, sidaas owgeed, bulshadeyna waxaa muhim in ey xil iska saarto arrintaan, eyna wax ka ogaato waxa uu yahay Cudurka Qandho Caseeyaha (Yellow Fever).

Waddamada halista ugu jira cudurka iyo kuwa gaar ku yahay.

Haddaba, Cudurka Caseeyaha ama afka qalaad lagu dhaho "Yellow Fever", waa xannuun uu sababo jeermiska fayraska, eyna kala gudbiso kaneecada. Waa xannuun la iska tallaalo, badana waxaa laga hellaa dhulalka kuleylaha.

Dadka qaar ma dareemaan calaamadaha cudurka, balse, calaamadaha waxaa ka mid ah:- qandho siyaado ah, kala goys xannuun, madax xannuun, lalabo, matag, caajis iyo tabardarro. Saacado ama maalin ka dib, waxaa billaabma in indhahu casaadaan/cagaartaan ama jaallo noqdaan, sida qofka in uu cudurka cagaarshow qabo, ka dibne waxaa yimaado dhiig bax iyo in qofka uu miyir doorsoomo, ugu dambeyn ilaa ey ka fadhiistaan kilyaha iyo beerka.

Ma jirto daawo loogu talagalay cudurkaan, laakiin qofka waxaa la siiyaa faleebo lagu fuuq celiyo iyo qandho jabiye, balse, xanuunka waxaa looga hortagaa tallaal, qofkasta oo da'diisu ka wayn tahay 9 bilood oo ku nool, u safrayo,  ama ka yimid dhulka caseeyaha uu ka dillaaco, waa in uu tallaal maraa.

Tallaabooyingaan ayaa muhim ah, si aad uga badbaadid cudurka, haddii u kugu dhacayne  saa’id kuu sii waxyeeleen:-

1. Waa inuu qofka ka fogaadaa daawooyinka qaar sida "Asprin" waayo waxa uu sii badiyaa dhiigbaxa.
2. Waa inuu qofka iska ilaaliyo, in ey kaneeco qaniinto si uusan xanuunka u qaadin, hadduu ku nool yahay meel halis ah.
3. Haddii aad xanuunsatid, ha soo safrin si aadan halis u galin ehelkaaga iyo qaraabadaada,
4. Haddi aad u safreysid waddamada khatar u ah cudurka, waa in aad qaadatid tallaalka cudurka.

Ugu dambeyn waxaa muhim, in dowaladda soomaaliya ey il gaar ah ku eegto arrintaan, eyna si adag u adkeyso “Hannaanka la socoshada iyo xaddididda cudurada safmarka”.

Fiiro Gaar ah: WHO ma eysan xaddidin socdaalka iyo safarka ganacsi ee Angola.

Cudurka Duumada/kaneecada.

W/Q:- Hassan kheyre

Cudurka Duumada/kaneecada, in ka badan 500 milyuun oo dad ah, ayuu sanad kasta ku dhacaa, halka, 1 ilaa 3 milyan ey u dhintaan. Dhimashada iyo ku dhicidda cudurka, waxa ey u badantahay dhullalka kuleylaha, sida meello ka mid ah Afrika, Aasiya iyo Koonfurta Ameerika.. sanadka 2014, 12,120 kun oo bukaan oo qaba cudurka Duumada/kaneecada ayaa la diiwaan geliyay Soomaaliya.

Gaduud: wadamada halista ugu jira cudurka Duumada. Cagaarka: wadamada aan halista ugu jirin

Duumadu/Kaneecada, waa cudur ey sababto, kaneeco sumeysan oo qaniinta dadka. Kaneecadu waa  nooca dhedigga, oo la yiraahdo ‘Anopheles’. Anopheles waxa ey qaataa, noolaha sababa  cudurka oo loo yaqaano ‘Plasmodium’, kaas oo keena Duumada/Kaneecada.

Haddaba, noolaha sababa xanuunka Duumada/kaneecada, ayaa raaca dhiigga, waxa uuna tagaa beerka, si uu ugu tarmo, marka ey ka soo baxaan beerka, ayay dib ugu soo laabtaan dhiigga, si ey cudurka u bilaabbaan laba toddobaad ka dib, inkastoo, noocyo ka mid ah kaneecada, ey ku jiri karaan beerka, muddo aad u dheer. 

Anopheles waxa ey qaataa, noolaha sababa  cudurka oo loo yaqaano ‘Plasmodium’

Calaamadaha lagu garto Duumada/kaneecada ayaa ah: qandho/xumad, dhaxan, madax xanuun, jir xanuun, dhabar xanuun, xanuunka kala goysyada, matag, qar-qaryo, dhidid, iyo calaamado kale oo badan. Haddaba, calaamadahaan waxaa suurtagal ah, in ey qofka ku soo boodaan, amaba soo bixitaan koodu qaato, toddobaad iyo ka badan, kadib marka ey qaniinto kaneeco sumeysan.

Dadka ey Duumadu/kaneecadu ku dhacdo, marar badan waxay yeeshaan difaac jir, oo aan buuxin, balse, difaacaas waqti yar buu ku tagaa, adigoo 1 ilaa 2 sano guduhood, aad la mid noqon kartid, qofka aan hore ugu dhicin Duumo/kaneeco, markaasne uma lihid difaac, xataa hadii ay goor hore kugu dhacday Duumo/kaneeco.

Baahsanaan cudurka Duumada soomaaliyaa iyo Goballada ukala badanyihiin.

Ma jirro talaal lagaga hortago Duumada/kaneecada, balse, waxay sababtaa xanuun xun. oo keeni kara dhimasho, kuguna dilli karo 12 saac gudohood, sidaas darteed, waxaa laga maarmaan ah, in aad sameysid ka hortag, iskana ilaalisid qaniinyada kaneecada. Kaneecada waxay dadka qaniintaa subaxa hore iyo maqribkii inta badan. Haddaba, sameey arrimahan: Gasho dhar kuu qariya gacmaha iyo lugaha, seexo guri ku leh shabaq dariishadaha, seexo sariir leh mara kaneeco, ku buufi gurigga dawooyinga dila kaneecada.

Marka laga hadlaayo daawadda Duumada/kaneecada, waxa jira dawooyin kala nooc ah oo la isticmaalo, weydii takhtarkaaga nooca iyo sida aad u liqaysid. Waa lagama maarmaan in adiga iyo caruurtuba aad qaadataan dawada ka hortagga kaneecada, una qaado dawada sida loo qoray. 

Ma habboon tahay, in la hirgeliyo tallaalka dabeysha aan nooleyn?

W/Q:- Hassan Kheyre.

Bishan Oktoobar 2015, dowladda Soomaaliya, waxa ey hirgelisay, tallaalka dabeysha aan nooleyn, waxa eyna joojin doontaa, tallaalka dabeysha afka laga qaato, marka ey taariikhdu tahay bisha April 2016. In la hirgeliyo tallaakan, waxa sabab u ah, ka dib, markii labo iyo toban billood ey ka soo wareegtay, qof qaba cudurka dabeysha, lagana waayay Soomaaliya.

Tallaalka dabeysha aan nooleyn, waxa la soo saaray sanadkii 1955, uuna soo saaray Dr Jonas Salk. Tallaalkan waxa uu ka kooban yahay, seddexda nooc ee fayruska sababa cudurka dabeysha, oo aan nooleyn.

Baahsanaanta Talaalka Aduunka: Midabka cagaaran >90%, Cagaarka ifaya 80 - 89%, Haruuda 50 - 79%, Gaduud <50%.

Bishii May 2013, shirka golaha caafimaadka adduunka, ayaa lagu ansixiyay, qorshaha cusub ee dabargoynta cudurka dabeysha, kaasoo soconaayo 2013 - 2018, ujeedaduna tahay, in dallalku ey hirgeliyaan tallaalka dabeysha aan nooleyn, ayne joojiyaan tallaalka dabeysha afka laga qaato, marka taariikhdu tahay bisha April 2016.

Iyadoo hirgellinta tallaalkani wanaagsan yahay, balse, waxa muhim ah, in foojignaan loo yeesho, ka hirgelinta Soomaaliya waqtigan la joogo. Tallaalka dabeysha aan nooleyn, laguma taliyo in ey isticmaalaan, dalalka ku shaacsan yahay cudurka dabeysha ama halis ugu jira. In kasto, Soomaaliya eysan ka md aheyn dalalkaas, balse, halis ayey ugu jirtaa, waayo, ma ahan markii ugu horreysay Soomaaliya, laga waayo cudurkan, welina lama xaqiijin karo, in la baab'iyay.

Tirrada Bukaanada qaba cuddurka Dabaeysha ayadoo loo eegaayo wadanmada caalamka

Haddii la hirgeliyo tallaakan, ka dibne la helo bukaan qaba cuddurka dabeysha, waxaa halis ah, in si fudud uu ku faafo cuddurka, waayo, tallaalka dabeysha aan nooleyn, ma joojiyo gudbinta fayruska , haddane, mandhicirka waxa uu siiyaa heer difaac oo aad u  hooseeya.

Waqtigan la joogo, ma muuqato, sabab loo joojiyo tallaalka dabeysha afka laga qaato,  marka cudurka Dabaysha laga ciribtiro Soomaaliya, isticmaalka tallaalka dabeysha afka laga qaato, waxa loo baahnaan doonaa in la joojiyo, lana billaabo tallaalka dabeysha aan nooleyn.

Saameynta fatahaaduhu, ku leeyihiin caafimaadka

W/Q: Hassan Kheyre

Dawladda Soomaaliya iyo hey'adda qarammada midoobay, waxa ey sheegeen, in laga cabsi qabo, roobab iney ku fatahaan, qeybo ka mid ah gobollada dalka. Sidoo kale, waxaa la qiyaasay in  900,000 qof ey saameyeen.

Webigga Shabeele, oo ku fatahay agagaarka gobalka Hiiraan 

Daadadku, waa musiibo dabiici ah, oo aad u badan, taasoo saameyn ba'an ku leh caafimaadka, ha ahaato, saameyn waqti dhow ama mid waqti fog. Kuwa waqtiga dhow dhaca, waxaa ka mid ah: hafashada, qaniinyada xayaawaanka, dhaawacyada, cudurrada maqaarka iyo cudurrada faafa,  halka, dhibaatooyinka dhaawacyada, sumowga, cudurrada maskaxda, ey ka mid yihin kuwa waqtiga fog yimaada.

Biyaha daadadka, waxaa ku jiri kara waxyaabo muda ama sari kara qofka, sida: muraayad, bir, iwm, kuwaasoo sababi kara dhaawac, badanaa, waxay yimaadaan, xilliga la soo badbaadinaayo dadka iyo marka ay guryahooda ku noqdaan, dhaawacyadaas waxaa ka mid: jeextin, goysmo, murgacasho iyo dhaawacyada korantada sababta. dhinaca kale, hafashadu waxay ka mid tahay, halista caafimaad ee degdegga ah, gaar ahaan hadday biyuhu rogmayaan.

Carro-tuur looga hortagaayo fatahaadda webiga, shabeelaha dhaxe

Fatahaadahu waxay sababaan, cudurrada ka dhasha dulinka, sida: duumada, kaadi dhiigga, iwm iyo cudurrada ka dhasha biyaha, sida: daacuunka. Qaniinyada cayayaanku, sida: maska, ayaa ka mid ah, dhibaatooyinka fatahaadaha.

Dhinaca kale, bulshada ey fatahaaduhu saameeyaan, waxaa lagu arkaa, cudurrada maskaxda ku dhaca, sida: walaac, argagax, niyadjab, waxaana sabab u ah, burburka guryahooda, hantidooda iyo dhimashada ehelkooda.

Ilaalinta nadaafadda shakhsiga, sida: gacan dhaqashada, waa muhiim si loo joojiyo fidista cudurrada faafa, in kastoo, ey adagtahay, in la helo biyo nadiifa oo la cabo, balse, waa u muhim  nadaafadda iyo dhaqashada gacmaha., si looga hortago cudurrada faafa.

Iska ilaali, biyaha daadadka, haddii aad qabto dhaawac furan, kuna dabool faashad, kana dhig mid nadiif ah, intii suurtogal ah, una dhaq si fiican, adigoo isticmaalaayo saabuun iyo biyo nadiif ah. Haddii uu ku qaniino mas, isku day in aad aragto, oo xasuusato, midabkiisa iyo qaabkiisa, waayo, waxay ku caawin, xiliga daaweynta, ka dibne raadi talo caafimaad, sida ugu dhaqsiyaha badan.